De eerste tot de laatste steen

De voorstelling ‘Om dood voor te gaan’ zou een coming-back-from-age-verhaal worden. Beginnen als een oude opa en eindigen als een onwetende puber. Een lichte toneelopvoering met cabaret als rode draad. Met serieuze liedjes, zwaarmoedige gesprekken tussen opa en mij, ingesproken door een oude, doorleefde man, opgevoerd als indringend toneel. Maar ja, hoe eindig je in zo’n verhaal met een varken in een café? Lees verder en kom meer te weten over de totstandkoming van deze cabaretvoorstelling.

De titel: om te sterven zo mooi

Soms moet je helemaal niet willen vertellen hoe iets is ontstaan. Heb je ooit weleens een grap uitgelegd? Je voelt zin na zin de leegte van het vertellen van de clou, want het gebeurt nooit dat iemand daarna nog in lachen uitbarst. Het geeft afrondingsvoldoening. Het is alsof je een puzzel invult met de antwoorden op een van de laatste pagina’s uit het puzzelboekje. Je bent daarna wel tevreden, maar het echte geluksgevoel ontbreekt. Je bent niet trots, maar je eindigt toch met een glimlach. Afrondingsvoldoening.

Toch vind ik het leuk om je wat dingen over het ontstaan van ‘Om dood voor te gaan’ te vertellen. Laten we beginnen bij de titel. In de Engelse taal heb je de uitdrukking ‘to die for’, die men gebruikt voor taartjes, spullen en allerlei andere dingen waarvoor je raar opkijkt als iemand er daadwerkelijk voor zou willen sterven. Is er een sterkere manier om de waarde van een vriendschap te omschrijven dan bereid zijn om er zelf niet meer te zijn? Dus werd de titel het anglicisme (een letterlijke vertaling van Engels naar Nederlands die we eigenlijk nooit gebruiken) ‘Om dood voor te gaan’.

De poster: een beredeneerde gok

Een titel zegt nog weinig, maar soms is dat wel het eerste dat bedacht wordt. Koop je een kaartje voor het volgende theaterseizoen, dan is de voorstelling die je gaat zien nog lang niet af. Om de planning en promotie voor te bereiden staat er vaak een basis die naderhand (mogelijk) volledig verandert. De titel, beschrijving en de poster waren dus ook al eerder klaar dan de eerste grap van de voorstelling. Die zaken zijn natuurlijk wel gebaseerd op de bestaande ideeën, en zo wisselen creativiteit en planning elkaar een beetje af.

Ik wilde graag met opa op de poster. Dus stond ik daar in de laatste volledige zomermaand van 2024 met fotografe en vriendin Ysabelle, met onze schoenen in het hoge gras in Leersum, in de achtertuin van vrienden die er die dag meermaals op zijn gewezen ‘dat een gast foto’s van zichzelf laat maken op een stoel in jullie weiland’. De fauteuil paste met een beetje wrikken maar net in het autootje. Samen met Ysabelle tilde ik de leunstoel een stuk verder het weiland in, op zoek naar de ideale compositie waar later illustrator Lucien Vos op basis van enkele gedigitaliseerde foto’s mijn opa in zou tekenen. Die dag maakte Ysabelle de laatste foto van mij en opa samen.

Explicietheid: van Kijkwijzer zestien naar twaalf

Deze poster is een stuk minder expliciet geworden dan die van de voorstelling ‘Met Moeite’. Dat was geen voorbode voor de uiteindelijke opvoering. Toch zijn er een hoop grappen geschrapt, want uitgebreide seksscènes in een voorstelling over overleden grootouders is alsof je een viool meeneemt naar een a-capellaconcert.

Een zestienplusvoorstelling, zo noemden enkele bezoekers ‘Met Moeite’. Bij het Gluren bij de Buren-festival werd al snel duidelijk dat ‘Om dood voor te gaan’ die stempel niet zou krijgen. Gluren bij de Buren is een kunstfestival dat gehouden wordt door heel het land. Kijken is gratis en gewoon bij iemand in de woonkamer. Met de wintereditie deed ik mee in Ede, en met de zomereditie op een zonovergoten dag in Utrecht.

De wintereditie in Ede was de eerste keer dat teksten die de voorstelling hebben gered voor het eerst het licht zagen. De poster was nog niet af en de uiteindelijke beschrijving van de voorstelling ook niet, dus leverde ik een eerste concept aan: een deel van de tweede niet-kindvriendelijke cabaretvoorstelling. Al vrij snel kreeg ik een berichtje van de woonkamereigenaars dat ze dat niet zagen zitten met drie kinderen. Begrijpelijk, en dus werd het een kindvriendelijk halfuur. Op een aantal dingen na. Gelukkig hebben sommige soa’s moeilijke namen.

Geschreven en geschrapt

Midden op het toneel maakt het rijdende ziekenhuisbed plaats voor een simpele stoel. Door de speakers van de theaterzaal komen de stemmen van de zuster en mijn opa. We voeren een gesprek over leven en dood. ‘Ach jongen, ik zit aan zoveel kabels vast. Ik heb eindelijk snel internet.’ Iedereen verhoedt dat ik echt indringend toneel ga schrijven. Dit soort ideeën vonden hun eindstation in het notitieboekje.

Het verhaal van tante Alie, de suikertante van de familie, zag de toneellampen ook niet. Tante Alie woonde in de Prins Willem-Alexanderflat op een van de bovenste verdiepingen en keek uit over het Rotterdam van toen. Wanneer opa en oma op visite kwamen, hield ze de Van Brienenoordbrug in de gaten. Opa knipperde dan enkele keren met de koplampen, zodat tante Alie wist dat de koffiepot mocht gaan pruttelen. Als de deurbel ging, stond de koffie klaar op tafel.

Deze verhalen, samen met een danceversie van navigatiesysteemgeluiden, zijn stilletjes weggestreept. Ik was er ook helemaal van overtuigd dat ik mezelf de mondharmonica zou leren bespelen, maar uiteindelijk kom je erachter dat sommige losse ideeën het verhaal niet verbeteren. En dat je makkelijker op de bank tijdens het filmkijken een hele zak chips wegvreet. De mondharmonica is het enige onderwerp dat de poster heeft gered, maar niet in de voorstelling terugkomt.

De scherpe randjes eraan vast

Tijd om alles wat is geschreven en gespeeld te verzamelen en op te poetsen. Na de verschillende try-outs vinden er namelijk altijd veranderingen plaats. Sommige verhalen worden korter, andere juist langer. Liedjes krijgen nieuwe coupletten en soms krijgt alleen al een woord een nieuwe intonatié. Zo komt mijn oma niet meer met haar haan bij de kapper, paste het kleine liefdesliedje over opa niet meer bij de hardere toon van de voorstelling en ligt het sprookjesboek weer in de boekenkast.

Op zaterdag 7 maart is ‘Om dood voor te gaan’ te zien in Cultura in Ede, en daarvoor stof ik het sprookjesboek af. Kom je kijken hoe alle ideeën bij elkaar zijn gekomen? Dan vertel ik je ook het verhaal over het cafévarken.

Tickets zijn hier verkrijgbaar: https://cultura-ede.nl/agenda/rens-kievits-om-dood-voor-te-gaan-251072/.